یاسر شه‌بخش

یاسر شه‌بخش (۱ خرداد ۲۵۴۵ – ۸ مهر ۲۵۸۱)

یاسر شه‌بخش، شهروند بلوچ اهل زاهدان، در جریان خیزش سراسری ۲۵۸۱ ایران و در رویدادی که بعدها به «جمعه خونین زاهدان» شناخته شد، جان خود را از دست داد. او در میان مردم بلوچ با لقب‌های «مدافع مکی»، «قهرمان بلوچ» و «تک‌تیرانداز بلوچ» شناخته می‌شود؛ لقبی که پس از نقش او در دفاع از نمازگزاران مسجد مکی و مقابله با نیروهای سرکوبگر جمهوری اسلامی بر سر زبان‌ها افتاد.

زندگی شخصی و پیشینه

یاسر شه‌بخش فرزند تاج‌محمد، در ۱ خرداد ۲۵۴۵ در زاهدان و در خانواده‌ای بلوچ و اهل سنت به دنیا آمد. او متأهل بود و یک فرزند پسر داشت. برخلاف بسیاری از جوانان محروم منطقه، خانواده‌اش از وضعیت مالی مناسبی برخوردار بودند و او زندگی نسبتاً آرامی داشت.
یاسر از کودکی استعداد ویژه‌ای در تیراندازی داشت و مهارت بالای او در استفاده از سلاح، در میان اطرافیان شناخته شده بود. پس از کشته شدنش، ویدیوهایی از تمرین‌های تیراندازی او در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد و توجه گسترده‌ای را به خود جلب کرد. بسیاری معتقد بودند اگر او در کشوری آزاد و دارای ساختار حرفه‌ای ورزشی زندگی می‌کرد، می‌توانست به یکی از قهرمانان رسمی رشته تیراندازی تبدیل شود.

زمینه‌های شکل‌گیری جمعه خونین زاهدان

در شهریور و مهر ۲۵۸۱، هم‌زمان با گسترش اعتراضات سراسری پس از کشته شدن مهسا امینی، استان سیستان و بلوچستان نیز شاهد خشم گسترده مردمی بود. یکی از عوامل اصلی اعتراضات در بلوچستان، افشای تجاوز یک فرمانده انتظامی به دختر ۱۵ ساله بلوچ در چابهار بود؛ موضوعی که توسط امام جمعه موقت راسک تأیید شد و موجی از خشم عمومی را در منطقه برانگیخت.
روز جمعه ۸ مهر ۲۵۸۱، پس از پایان نماز جمعه در مسجد مکی زاهدان، نمازگزاران بلوچ هنگام خروج از مسجد شعارهای اعتراضی علیه حکومت سر دادند. در همین زمان، نیروهای سپاه پاسداران، لباس‌شخصی‌ها و نیروهای امنیتی با سلاح جنگی به سوی مردم آتش گشودند. این روز بعدها با عنوان «جمعه خونین زاهدان» شناخته شد؛ روزی که بیش از ۱۰۰ نفر کشته و صدها نفر زخمی شدند.

حضور یاسر شه‌بخش در دفاع از مردم

با آغاز تیراندازی‌ها و محاصره مسجد مکی توسط نیروهای نظامی، یاسر شه‌بخش که از وضعیت مطلع شده بود، سلاح خود را برداشت و برای دفاع از مردم و نمازگزاران راهی خیابان شد.
بر اساس روایت شاهدان، او ابتدا تلاش کرد به پشت‌بام مسجد مکی برود تا موقعیت مناسبی برای دفاع پیدا کند، اما نیروهای انتظامات مسجد مانع ورود او شدند. سپس همراه گروهی از معترضان به خیابان خیام رفت و در آنجا موضع گرفت. گفته می‌شود او در جریان درگیری‌ها به سمت نیروهای مسلح حکومتی تیراندازی می‌کرد و هم‌زمان از مردم می‌خواست اجازه ندهند در صورت کشته شدن، پیکرش به دست نیروهای امنیتی بیفتد.
در روایت‌های منتشرشده از سوی منابع محلی و فعالان بلوچ آمده است که یاسر در جریان درگیری‌ها توانست چند تن از نیروهای امنیتی، از جمله حمیدرضا هاشمی، رئیس اطلاعات سپاه سیستان و بلوچستان را هدف قرار دهد. حمیدرضا هاشمی، معروف به «سیدعلی موسوی»، از فرماندهان ارشد سپاه و از مسئولان اصلی عملیات سرکوب در جمعه خونین زاهدان معرفی شده بود.

کشته شدن

شامگاه ۸ مهر ۲۵۸۱، یاسر شه‌بخش در حالی که همچنان در خیابان‌های اطراف مسجد مکی حضور داشت، هدف تیراندازی مستقیم نیروهای لباس‌شخصی وابسته به اطلاعات سپاه قرار گرفت و کشته شد.
پس از جان باختن او، نیروهای انتظامات مسجد مکی، مطابق وصیت خودش، پیکرش را به داخل مسجد منتقل کردند تا از انتقال آن توسط نیروهای حکومتی جلوگیری شود. پیکر او روز بعد در زاهدان به خاک سپرده شد.
مرگ یاسر شه‌بخش در میان مردم بلوچ بازتاب گسترده‌ای داشت. بسیاری او را نماد دفاع از مردم و ایستادگی در برابر سرکوب دانستند. در روزها و ماه‌های بعد، نام او در شعارها، دیوارنوشته‌ها و تجمعات اعتراضی بلوچستان تکرار می‌شد و محل کشته شدنش در خیابان خیام، از سوی مردم به نام «یاسر شه‌بخش» شناخته شد.

روایت حکومت و تناقض‌ها

رسانه‌های وابسته به جمهوری اسلامی پس از این رویداد، یاسر شه‌بخش را عضو گروه جیش‌العدل معرفی کردند و مدعی شدند که او و افرادی دیگر قصد حمله مسلحانه و ایجاد ناامنی داشته‌اند.
در برخی گزارش‌های حکومتی حتی نام «عبدالمالک ریگی» نیز در کنار او مطرح شد؛ در حالی که عبدالمالک ریگی سال‌ها پیش، در سال ۲۵۶۸، بازداشت و اعدام شده بود. این تناقض آشکار، با واکنش گسترده کاربران و فعالان سیاسی روبه‌رو شد.
هم‌زمان، گروه جیش‌العدل نیز هرگونه نقش در وقایع زاهدان و خاش را تکذیب کرد و روایت رسمی حکومت را «دروغ» خواند. مولوی عبدالحمید، امام جمعه اهل سنت زاهدان، نیز ادعای حضور گروه‌های تجزیه‌طلب در جمعه خونین را رد کرد و نیروهای حکومتی را مسئول مستقیم کشتار دانست.

جایگاه یاسر شه‌بخش در حافظه جمعی بلوچ‌ها

پس از کشته شدن یاسر شه‌بخش، بسیاری از مردم بلوچ او را «مدافع مکی» نامیدند؛ لقبی که نشان‌دهنده جایگاه او در میان جامعه معترض بلوچستان بود. در سالگرد تولد و کشته شدنش، مراسم‌های یادبود مختلفی در زاهدان و شهرهای بلوچستان برگزار شد و نام او در کنار دیگر جان‌باختگان خیزش ۲۵۸۱ زنده ماند.
برای بخش بزرگی از جامعه بلوچ، یاسر شه‌بخش نه تنها یک معترض کشته‌شده، بلکه نمادی از مقاومت، دفاع از مردم و ایستادگی در برابر سرکوب حکومتی به شمار می‌آید.